تکوین فقه سیاسی شیعه بر اساس نظریه جامعه‌شناسی معرفت

تکوین فقه سیاسی شیعه بر اساس نظریه جامعه‌شناسی معرفت

رضا نصیری حامد

چکیده: فقه دانشی است برآمده از میراث تاریخی و سنت فکری مسلمانان و تقریباً از این حیث دانشی منحصر به ایشان به شمار می‌آید. البته حوزه‌های مختلف فقه با دانش‌های گوناگون همچون حقوق همپوشانی‌هایی دارد ولی کلیت آن دارای ابعادی فراگیرتر است. فقه سیاسی نیز در ذیل دانش کلی فقه، به سازماندهی احکام، مقررات و بیان مولفه‌های بایسته در زندگی سیاسی می‌پردازد. آنچه در فقه به طور عمده و فقه سیاسی به شکل خاص آن نمود دارد و بارز است، تعامل آن با شرایط واقعی و بیرونی و تأثیر و تأثر از آن است که ماهیتی دوگانه بدین دانش و سیر تحول آن بخشیده است. فقه از سویی ریشه در برخی اصول ثابت وحیانی دارد که همچون چراغ راهنمایی برای هدایت ابعاد گوناگون زندگی سیاسی به کار می‌رود و از دیگر سو متکفل توجه به جنبه‌های متغیّر و سیّال زندگی اجتماعی است تا بتواند در مواجهه با آنها تکلیف و دستورالعمل لازم را ارائه نماید. از این منظر فقه با حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی به ویژه کارشناسان و متخصصان آن به تعامل پرداخته و مسائل عرضه شده را در چارچوب‌های مشخص شده مورد ارزیابی قرار می‌دهد؛ روندی که از آن با عنوان تفریع فروع بر اصول یاد می‌شود. فقه سیاسی شیعه در شرایط خاصی در دوران بعد از غیبت قرار گرفته و بر اثر مساعدت شرایط و زمینه‌های موجود به بسط و توسعه خویش همت گماشت. تبیین فرایند این تکوین و در عین حال گسترده شدن دامنه موضوعات طرح شده در قلمرو سیاسی به اضافه ژرف‌تر شدن مباحث مذکور و توجه به ابعاد متعدد آن، از منظرهای مختلفی قابل طرح و بررسی است. یکی از عمده‌ترین رویکردها در این خصوص، می‌تواند ناظر به بررسی و ارزیابی این روند بر اساس سیر تطورات و تحولات درونی این دانش باشد. در کنار آن رویکرد دیگر می تواند ناظر به نحوه شکل‌گیری و تکامل دانش فقه با عنایت به ارتباطات بیرونی آن و بده بستان با روندهای خارجی باشد. رویکرد اخیر با آنکه تحولات درونی دانش فقه را از نظر دور نگه نمی دارد، بر اهمیت رابطه بیرونی بین فقه و حوزه های دیگر تأکید می‌کند. برای سنجش و بررسی فقه از این منظر دوم، در این پژوهش بر مبنای حوزه جامعه‌شناسی معرفت به ویژه دیدگاه ماکس شلر، که به تحقیق در خصوص نسبت و رابطه میان معرفت با شرایط و عوامل اجتماعی می‌پردازد، به سیر شکل‌گیری فقه سیاسی و گسترش آن در مقطع زمانی سده‌های سوم تا پنجم البته با تأکید بر برخی از بزرگان موسس و تأثیرگذار این حوزه همانند ابن بابویه(شیخ صدوق)، شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی و سید رضی  پرداخته می‌شود.

واژگان کلیدی: فقه سیاسی، جامعه‌شناسی معرفت، ماکس شلر، آل بویه، شیعه.