نشست علمی «سیمای زن در ادبیات فولکلوریک آذربایجان» برگزار شد

به مناسبت هفته پژوهش و همزمان با ایام  ولادت باسعادت حضرت فاطمه زهرا(س)، نشست علمی «سیمای زن در ادبیات فولکلوریک آذربایجان» به همت مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران و با همکاری دانشکده حقوق و علوم اجتماعی دانشگاه تبریز، بسیج دانشجویی و کتابخانه مرکزی دانشگاه تبریز برگزار شد.

در آغاز این نشست، دکتر محمدعلی پرغو رئیس مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران، ضمن خوشامدگویی به حاضران، از تلاش‌ها و همراهی همه دست‌اندرکاران برگزاری این برنامه علمی قدردانی کرد و گفت: این نشست با هدف پرداختن به یکی از نیازهای اساسی جامعه، یعنی بازخوانی جایگاه زن در فرهنگ و فولکلور ایران و به‌ویژه آذربایجان، برگزار شده است.

وی با اشاره به نقش مؤثر مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران در پرداختن به موضوعات هویتی و فرهنگی، افزود: این مؤسسه در راستای مأموریت ذاتی خود تلاش دارد مسائلی را در اولویت قرار دهد که پاسخگوی نیازهای فکری و فرهنگی جامعه امروز باشد.

دکتر پرغو با بیان اینکه نقش زن در تاریخ و جامعه ایران نقشی بنیادین، مؤثر و غیرقابل انکار است، اظهار داشت: در دوران دفاع مقدس، اگرچه مردان در جبهه‌های نبرد حضور داشتند، اما نقش زنان در بسیاری از عرصه‌ها چند برابر مردان بود؛ از پشتیبانی جبهه‌ها، تربیت فرزندان و تقویت هیئت‌های پشت جبهه گرفته تا ایجاد امنیت روانی برای رزمندگان و مقابله با جریان‌های فکری مخرب در پشت جبهه بود.

رئیس مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران در ادامه با اشاره به اینکه، زنان در طول تاریخ، چه در دفاع مقدس و چه در صدر اسلام، همواره نقش‌آفرین بوده‌اند گفت: نمونه بارز حضرت فاطمه زهرا(س) است که در جنگ اُحد، به‌عنوان پرستار و غمخوار پیامبر اکرم(ص) حضور داشتند.

وی سپس به تبیین مفهوم فولکلور پرداخت و گفت: فولکلور از دو واژه «فولک» به معنای توده مردم و «لور» به معنای دانش، ادب و فرهنگ تشکیل شده و به مجموعه‌ای از معارف غیررسمی، باورها، سنت‌ها، آیین‌ها، ادبیات شفاهی و دانسته‌های مردمی اطلاق می‌شود. این مفهوم در طول زمان گسترش یافته و امروزه شامل قصه‌ها، افسانه‌ها، ترانه‌ها، بایاتی‌ها، ضرب‌المثل‌ها، آیین‌های تولد، ازدواج، سوگواری، جشن‌های ملی و مذهبی و حتی فنون و پیشه‌های مردمی است.

دکتر پرغو با اشاره به جایگاه فولکلور آذربایجان در فرهنگ ایرانی تصریح کرد: فولکلور آذربایجان برخاسته از تمدن کهن و نگاه توحیدی ملت ایران است. ادبیات شفاهی این منطقه از تنوع و غنای کم‌نظیری برخوردار بوده و نغمه‌ها، ترانه‌ها، منظومه‌های عاشقانه و حماسی، داستان‌ها و افسانه‌ها از گنجینه‌های ارزشمند این فرهنگ به‌شمار می‌روند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با تمرکز بر موضوع اصلی نشست، خاطرنشان کرد: در ادبیات فولکلور آذربایجان، هیچ داستانی وجود ندارد که در آن جایگاه زن نادیده گرفته شده باشد. زن در این روایت‌ها همواره با نام نیک، شأن اجتماعی والا و در بسیاری موارد، با جایگاهی مقدس‌تر و برجسته‌تر از قهرمانان مرد معرفی شده است.

وی تأکید کرد: زنان قهرمان در داستان‌ها و منظومه‌های فولکلوریک آذربایجان، نه‌تنها در مدیریت زندگی اجتماعی بلکه در شجاعت، اسب‌سواری، شمشیرزنی و حضور در میدان نبرد نیز دوشادوش مردان ایفای نقش می‌کنند و این امر بیانگر نگاه متعالی فرهنگ ایرانی به زن است.

در ادامه این نشست، دکتر ناصر صدقی استاد گروه تاریخ دانشگاه تبریز و دکتر غفار عبداللهی مدرس دانشگاه تبریز، به‌عنوان سخنرانان نشست، به بررسی ابعاد مختلف سیمای زن در ادبیات فولکلوریک آذربایجان پرداختند و با ارائه نمونه‌هایی از روایت‌ها، منظومه‌ها و داستان‌های عامیانه، جایگاه زن را در فرهنگ عامه این منطقه تبیین کردند.

دکتر صدقی با اشاره به جایگاه اجتماعی زنان در فرهنگ و ادبیات ترکان اظهار کرد: زنان در این فرهنگ دارای سلسله‌مراتب مشخصی بوده‌اند. بالاترین مرتبه اجتماعی عنوان «خاتون» است، پس از آن «خانم» و سپس «بیگم» می باشد. این مراتب نشان‌دهنده شأن و منزلت زنان هم‌تراز با مردان در جامعه آن دوران است.

وی به تفاوت نقش زنان در جوامع شهری و غیرشهری پیشامدرن ایران اشاره کرد و گفت: در حالی که زنان جوامع شهری کمتر در عرصه اجتماعی ظاهر می‌شدند، زنان کوچ‌نشین و ایلی حضوری فعال و مؤثر در کارهای اجتماعی و اقتصادی داشته‌اند.

دکتر صدقی در ادامه سه داستان منتخب از منظومه حماسی، عرفانی و عاشقانه «دده قورقود» را بررسی کرد تا نقش زنان را در قالب مادر، همسر و قهرمان اخلاقی به تصویر بکشد.

وی با اشاره به داستان "همسر دیرسه‌خان و مادر بوغاج بک" اظهار کرد: این زن با خرد، ایمان و تدبیر، فرزند خود را که در معرض خطر مرگ قرار گرفته بود، نجات می‌دهد. وی با انجام نذر و قربانی و بهره‌گیری از راهنمایی‌های خضر نبی و ترکیب شیر مادر و گیاهان کوهستانی، جان فرزند را حفظ می‌کند و نقش مادر به‌عنوان حافظ خانواده و نجات‌بخش را به نمایش می‌گذارد.

دکتر صدقی با بیان داستان "بانوی چیچک" و پرداختن به شخصیت زن داستان گفت: این شخصیت زن قوی و مستقل است که مهارت‌های سوارکاری، تیراندازی و کشتی‌گیری دارد. او با تعیین شرایطی برای ازدواج، قدرت تصمیم‌گیری و اختیار در انتخاب همسر خود را نشان می‌دهد. این داستان نمونه‌ای از توانایی زنان در تعیین سرنوشت خود و حضور هم‌تراز با مردان در فعالیت‌های اجتماعی و خانوادگی است.

وی در رابطه با داستان "همسر دلی‌دومرول" اظهار کرد: این زن با ایثار و عشق، جان خود را به جای جان همسرش فدا می‌کند تا او زنده بماند. این اقدام نه تنها قهرمانی اخلاقی و انسانی را نشان می‌دهد، بلکه موجب اصلاح شخصیت همسر و ترویج فضایل اخلاقی در جامعه می‌شود.

 دکتر صدقی تأکید کرد که قهرمان واقعی این داستان زن است و نه مرد قدرتمند، و این نمونه‌ای برجسته از نقش زن به عنوان عامل سعادت و اخلاق در جامعه محسوب می‌شود.

وی با اشاره به سابقه تاریخی و فرهنگی داستان‌ها اظهار داشت: روایت‌های منظومه "دده قورقود" نه تنها ادبیات حماسی و عرفانی هستند، بلکه ارزش‌های اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ترکان در قرون هشتم و نهم هجری را بازتاب می‌دهند. زنان حاضر در این روایت‌ها، هم در جایگاه مادر و هم همسر، قهرمان اخلاقی، نقش تعیین‌کننده‌ای دارند و نمونه‌هایی از فضایل انسانی و اخلاقی را ارائه می‌دهند.

در پایان، دکتر صدقی تأکید کرد: مطالعه و تحلیل این آثار، می‌تواند الهام‌بخش جامعه امروز در ارتقای جایگاه زنان و تبیین نقش آنان در زندگی خانوادگی و اجتماعی باشد. او یادآور شد که زنان در این داستان‌ها، همانند حضرت فاطمه زهرا(س) با فضایل اخلاقی، شجاعت و ایثار خود، قهرمانان واقعی زندگی و جامعه محسوب می‌شوند.

در ادامه این نشست دکتر عبداللهی ادامه مباحث مطرح شده توسط دکتر ناصر صدقی را پی گرفت و به بررسی شخصیت‌ها و نقش زنان در داستان‌ها و متون فولکلوریک آذربایجان پرداخت. وی تأکید کرد: بیشتر شخصیت‌های داستانی، اوزان و عاشق هستند و هر یک نمادی فرهنگی و اجتماعی به شمار می‌روند. به عنوان مثال، شخصیت دد گرتی، نمادی از جرقه مقدس در جامعه ترک‌هاست که الهام‌بخش مردم بوده است.

وی به نقش مهم پیران و عارفان در انتقال ارزش‌ها و فرهنگ اسلامی در میان ترک‌ها اشاره کرد و گفت: در این متون، «پیر» تنها به معنای پدر نیست، بلکه نقش رهبری فرهنگی و اجتماعی دارد.

نگار، شخصیت اصلی داستان‌ چوراوغلو، نمونه‌ای بارز از زن مستقل و شجاع است. نگار زندگی پر تجمل شهری را رها می‌کند و به جمع دلی‌ها می‌پیوندد. او نه تنها شریک مردان در امور اجتماعی و نبردهاست، بلکه تصمیم‌گیرنده و عامل تغییر در مسیر داستان‌ها نیز به شمار می‌رود. در دوره صفویه، زمانی که زنان بیشتر در اندرون محدود بودند، شخصیت نگار نمایانگر استقلال رأی و برابری زن و مرد است.

در ادامه، دکتر عبداللهی به داستان‌های تاریخی و فولکلوریک دیگر از جمله "قاچاق( قوچاق) نبی" اشاراه کرد و گفت: همسر شجاع نبی "حجر" که نمونه‌ای از زنانی است که در کنار شوهر خود در شرایط سخت، زندان و آزادی نقش فعال داشته‌اند.

وی با اشاه به داستانی دیگر ادامه داد: "شاه صنم و آشیق غریب" داستانی که وفاداری، شجاعت و پایبندی به اخلاق و سنت را در زنان به تصویر می‌کشد. آشیق غریب پس از هفت سال دوری، با تلاش و مقاومت، به همسر خود می‌رسد و در این مسیر زنان در کنار او، هم صبور و هم شجاع هستند.

دکتر عبدالهی در رابطه با داستان "سارا و خان چوپان"اظهار کرد: این داستان نمونه‌ای بارز از وفاداری، صداقت، ایثار، پایبندی به عهد و پیمان و مقاومت زنان در برابر فشارها و ناعدالتی‌هاست. سارا با وجود تهدیدهای حاکم محلی، وفاداری و استقامت خود را حفظ می‌کند و هرگز سنت و اخلاق خود را زیر پا نمی‌گذارد.

وی در پایان سخنان خود تأکید کرد این داستان‌ها نشان‌دهنده نقش فعال زنان در جامعه، استقلال رأی و برابری آنها با مردان است و مطالعه ادبیات فولکلوریک نه تنها برای فهم هویت فرهنگی، بلکه برای بررسی تحولات اجتماعی و نقش زن در جامعه ضروری است.