تذکره نواب( شرح حال شعرا و علمای قره باغ)
کتاب شعرای قراباغ یا چنان که خود گردآورنده و مؤلف کتاب میرمحسن نواب ذکر کرده، تذکره نواب، اثری است جامع که هم ارزش ادبی دارد و هم ارزش تاریخی و مردمشناسی. در این اثر میرمحسن نواب علاوه بر اشعار خود در دو بخش جداگانه اشعار شاعران درگذشته و زندۀ عصر خود را معرفی کرده و بعد از معرفی مختصر هر کدام از شاعران نمونهای از اشعار ترکی و یا فارسی آنها را ذکر کرده است. میرمحسن نواب از شخصیتهای چند وجهی و توانای آن دوره بوده و علاوه بر شاعری در موسیقی و نقاشی و دیگر هنرها نیز دست داشته و آثار نفیسی از وی به یادگار مانده است که کتاب تذکرۀ نواب، تنها یکی از آنها میباشد.
اهمیت کتاب تذکره نواب تنها منحصر به بعد ادبی آن نیست، بلکه این اثر از لحاظ آشنایی به تاریخ فرهنگی و اجتماعی منطقۀ قفقاز، بخصوص قراباغ، حایز اهمیت است و زندگی مردمان این سامان در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را با تمامی شیرینی و تلخی و فراز و فرودهای آن در خود منعکس کرده است. اشارات متعددی که در این اثر به شرایط اقتصادی، اجتماعی و اقشار مختلف مردم صورت میگیرد ما را با شرایط زندگی مردمان آن دوران تا حدی آشنا میسازد. اعتقادات مذهبی و روحیه ملی مردم قراباغ در جای جای کتاب انعکاس یافته است. چنان که ملا پناه واقف، شاعر بلند آوازه و دولت مرد قراباغی در اشعاری که حاکی از اعتقادات شیعی اوست چنین از اوضاع زمانه مینالد و ظهور حضرت مهدی(عج) را آرزو میکند:
یا امام الجن والانس و شهنشاه امور/ گیتدی دین الدن بو گوندن بیله سن ایله ظهور
ویمه کیم شیطان ملعون ایلیه ایمانه زور/ شعله حسننله بخش ایت تازهدن دنیایه نور
شاعر دیگر (صفا) در روز عاشورا با الهام از حال و هوای عزاداری و سوگ مردم قراباغ چنین می سراید:
از کوچه و محله ز طفلان خردسال / خیزد صدای نام حسین و حسن زچیست
گفتا بیا بناله سوی نینوا گذر/ از نی نوا شنو که نوای سخن زچیست
با بیان این مختصر که شمهای از داشتهها و مطالب کتاب به شمار میرود، موسسه تاریخ و فرهنگ ایران در راستای رسالتی که در معرفی و شناساندن آثار تاریخی و فرهنگی ایران زمین دارد، و با توجه به شرایط حساس کنونی، با تاکید بر اشتراکات دینی، تاریخی و فرهنگی و در جهت نزدیکی و همدلی هر چه بیشتر مردمان منطقه، تصحیح، بازنویسی و نشر این اثر مهم فرهنگی را در دستور کار خویش قرار داد. همچنین در باب اسامی جغرافیایی، اشخاص و لغات و اصطلاحات سخت و نیازمند توضیح در پاورقی کتاب توضیحات کافی آورده شده است تا در خواندن راحتتر و درک بهتر مطالب کتاب مورد استفادۀ اهل تحقیق و خوانندگان محترم قرار گیرد. امید است که این اثر گامی در جهت معرفی گنجینۀ فرهنگی منطقۀ قفقاز، بخصوص قراباغ، بوده باشد و مورد پسند اهل ادب و فرهنگ قرار گیرد. این اثر در سال 1401 توسط انتشارات دانشگاه تبریز چاپ و منتشر شد.